Το καλύτερο αντίο: Τα αυτονόητα που πρέπει να ξέρεις για τη γήρανση και τον θάνατο
Οι περισσότεροι από εσάς που διαβάζετε αυτό το άρθρο, βρίσκεστε ακόμη μακριά από τα γηρατειά και δυσκολεύεστε να φανταστείτε την πραγματική ζωή στην τρίτη ηλικία, με τη γήρανση και τον θάνατο να είναι έννοιες ξένες και τρομακτικές. Όμως ο άνθρωπος είναι θνητός, και είναι ανάγκη να γνωρίζουμε, όταν έρθει εκείνη η στιγμή, τι θα συναντήσουμε, ποιες διαδικασίες και ψυχολογικές καταστάσεις θα βιώσουμε; Και τι μπορούμε να κάνουμε εμείς; Πώς μπορεί να μεταρρυθμιστεί η ιατρική περίθαλψη γι’ αυτό τον σκοπό; Μόνο αν εξαλείψουμε το άγνωστο, θα διώξουμε τον φόβο.
Φέτος (2024) διάβασα 100 βιβλία, επιτυγχάνοντας πλήρως τον ετήσιο στόχο μου για εκατό βιβλία. Τα έργα που διάβασα καλύπτουν πολλούς τομείς, όπως επιστήμη, ιατρική, ψυχολογία, τέχνη, κοινωνικές επιστήμες, λογοτεχνία, επενδύσεις και συναλλαγές, και πολλά από αυτά ήταν εξαιρετικά. Γι’ αυτό, αφού τα οργάνωσα, θα κάνω κάποιες προτάσεις. Υπάρχουν πραγματικά πολλά εξαιρετικά βιβλία που αξίζει να διαβαστούν, αλλά για να μην γίνει η λίστα προτάσεων πολύ μεγάλη, αναγκάστηκα να διαλέξω την αφρόκρεμα. Τα παρακάτω προτεινόμενα βιβλία είναι όλα όσα διάβασα και τους έβαλα τουλάχιστον τέσσερα, αν όχι πέντε αστέρια (με άριστα τα πέντε).
Ίσως διεύρυναν τους ορίζοντές μου και βελτίωσαν τη γνώση μου, ίσως απέκτησα πλήθος πολύτιμων πληροφοριών, ίσως άγγιξαν βαθιά την ψυχή μου, προκαλώντας μου χαρά ή θλίψη. Αυτά τα βιβλία θα τα ξαναδιαβάσω στο μέλλον, κι αυτό δείχνει το πόσο σημαντικά είναι για μένα, αλλά και την αξία της παρούσας λίστας προτάσεων.
Αυτό είναι το πρώτο:
Το καλύτερο αντίο: Τα αυτονόητα που πρέπει να ξέρεις για τη γήρανση και τον θάνατο - Atul Gawande
Πρωτότυπος τίτλος: Being Mortal: Medicine and What Matters in the End - Atul Gawande
Αυτό το βιβλίο, γραμμένο από τον Atul Gawande, καθηγητή στην Σχολή Δημόσιας Υγείας και στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ, στις ΗΠΑ, απαντά με εξαιρετικό τρόπο σε πολλά κοινά ερωτήματα σχετικά με τη γήρανση και τον θάνατο, εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο η σύγχρονη ιατρική τα αντιμετωπίζει, και γιατί η σύγχρονη ιατρική περίθαλψη θα πρέπει να αλλάξει την προσέγγισή της στη θεραπεία των ηλικιωμένων, καθώς και γιατί ο στόχος της “ίασης των ασθενειών” δεν είναι κατάλληλος για αυτούς. Επιπλέον, εξετάζει σε βάθος σημαντικά θέματα όπως οι δομές φροντίδας ηλικιωμένων, η κατ’ οίκον νοσηλεία και η παρηγορητική φροντίδα. Γιατί γερνάει ο άνθρωπος, και ποιες αλλαγές φέρνει η γήρανση σε κάθε μέρος του σώματος (π.χ., ο αμφιβληστροειδής ενός υγιούς 60χρονου λαμβάνει μόνο το 1/3 του φωτός που λαμβάνει ένας νεότερος άνθρωπος); Είναι καλύτερη η φροντίδα στο σπίτι ή σε οίκο ευγηρίας; Πώς να αποδεχτούμε ψυχολογικά τη γήρανση και να αποκτήσουμε το κουράγιο να αντιμετωπίσουμε τον θάνατο; Ποιο είναι το νόημα της ζωή; Ποιος είναι ο στόχος της παρηγορητικής φροντίδας, και πώς μπορούν οι ασθενείς να επιλέξουν;
Το βιβλίο διατηρεί την επιστημονική του ακρίβεια, ενώ ταυτόχρονα είναι γεμάτο ανθρωπισμό και περιέχει πολλές αληθινές ιστορίες, συμπεριλαμβανομένης της προσωπικής εμπειρίας του καθηγητή με τον θάνατο του πατέρα του, κάτι που το καθιστά άξιο ανάγνωσης για τον καθένα, συμπεριλαμβανομένων των επαγγελματιών υγείας. Παρακάτω θα αναφέρω μερικά σημεία που μου έκαναν ιδιαίτερη εντύπωση.
Οι νέοι λένε συχνά με ευκολία: «Όταν γεράσω και δεν θα μπορώ να περπατήσω, ή αν πάθω ανίατη ασθένεια, θα τερματίσω ο ίδιος τη ζωή μου». Όμως όταν έρθει πραγματικά αυτή η στιγμή, θα εξακολουθούν να σκέφτονται το ίδιο; Το βιβλίο αναφέρει μια περίπτωση όπου ένας ασθενής είχε εκφράσει στον γιο του ότι σε καμία περίπτωση δεν ήθελε να πεθάνει με σωλήνες παντού, όπως η μητέρα του. Όμως, όταν βρέθηκε και ο ίδιος αντιμέτωπος με μια κρίσιμη χειρουργική απόφαση, εξέφρασε μια ισχυρή θέληση για ζωή. “Μην με εγκαταλείπετε, όσο υπάρχει έστω και η παραμικρή ευκαιρία, πρέπει να με αφήσετε να προσπαθήσω.”
Η τήρηση ενός υγιεινού τρόπου ζωής μπορεί να καθυστερήσει τη γήρανση, αλλά δεν μπορεί να την αποτρέψει, ούτε να αποτρέψει πολλές ασθένειες της τρίτης ηλικίας. Η κυρίαρχη ιατρική περίθαλψη δεν απευθύνεται στους ηλικιωμένους· οι γιατροί απλώς χορηγούν φάρμακα για τα συμπτώματα, και η αποκατάσταση της υγείας και της ζωτικότητας για μια νέα ζωή βασίζεται κυρίως στον ίδιο τον ασθενή. Όμως οι ηλικιωμένοι ασθενείς έχουν χάσει την επαρκή ικανότητα ανάρρωσης. Όταν τα ίδια συμπτώματα εμφανίζονται σε έναν ηλικιωμένο, μπορεί άραγε να χρησιμοποιηθεί το ίδιο θεραπευτικό σχήμα; Η πρακτική έχει δείξει ότι η εφαρμογή του ίδιου σχήματος προκαλεί μεγαλύτερο πόνο στους ηλικιωμένους ασθενείς. Αντιθέτως, για τη διάγνωση και τη θεραπεία των ασθενειών της τρίτης ηλικίας, αναπτύχθηκε η Γηριατρική, η οποία δεν επικεντρώνεται μόνο στην ίδια την ασθένεια, αλλά και στην ποιότητα ζωής και την ψυχική υγεία του ασθενούς, μειώνοντας σε μεγαλύτερο βαθμό τον πόνο του ασθενούς, βοηθώντας τους ηλικιωμένους να ζήσουν καλύτερα, και μειώνοντας την πιθανότητα κατάθλιψης και αναπηρίας. Δυστυχώς, η Γηριατρική εξακολουθεί να στερείται ευρείας προσοχής και επαρκούς χρηματοδότησης.
Κατά τη διάρκεια του χρόνου που έζησα στην Ιαπωνία, συνειδητοποίησα βαθιά ότι ως η χώρα με το υψηλότερο ποσοστό γήρανσης για μεγάλο χρονικό διάστημα, η Ιαπωνία διαθέτει πολλές εμπειρίες στην αντιμετώπιση της γήρανσης που δεν έχουν άλλες χώρες. Για παράδειγμα, ο σχεδιασμός των πινακίδων και των φώτων κυκλοφορίας, οι κυλιόμενες σκάλες που λειτουργούν με χαμηλή ταχύτητα, οι προσβάσιμες εγκαταστάσεις χωρίς νεκρές γωνίες και οι συρμοί του μετρό με χαμηλότερη θερμοκρασία κλιματισμού, εξασφαλίζουν ότι οι ηλικιωμένοι μπορούν να μετακινούνται με ασφάλεια και ανεμπόδιστα. Η ανάπτυξη του διαδικτύου δεν αφήνει πίσω τους ηλικιωμένους, διατηρώντας διάφορες παραδοσιακές μεθόδους διοικητικών υπηρεσιών και πληρωμών, όπως η εκτεταμένη χρήση του ταχυδρομείου και των μετρητών. Ακόμη και σε ενοικιαζόμενα διαμερίσματα, μπορεί κανείς να δει πολλές φιλικές προς τους ηλικιωμένους λεπτομέρειες σχεδιασμού, όπως χειρολαβές σε μπάνια και τουαλέτες, και αντιολισθητικά δάπεδα στο μπάνιο και στον πάτο της μπανιέρας. Τα σετ τηγανητών γαρίδων tempura (海老かき揚げ) που πωλούνται στα σούπερ μάρκετ κατά τη διάρκεια του Νέου Έτους, επειδή το σχήμα της γαρίδας μοιάζει με την κυρτή πλάτη ενός ηλικιωμένου, καθώς και τα ειδικά νουντλς soba της παραμονής Πρωτοχρονιάς (年越しそば), όλα φέρουν την ευχή για μακροζωία. Όλες αυτές οι λεπτομέρειες, από την ένδυση και τη διατροφή μέχρι την κατοικία και τις μετακινήσεις, αξίζουν να μελετηθούν και να υιοθετηθούν από οποιαδήποτε άλλη χώρα.
Η γήρανση και ο θάνατος είναι το αναπόφευκτο τέλος που όλοι θα αντιμετωπίσουμε. Η πλήρης κατανόεσή τους μπορεί να μας δώσει περισσότερο θάρρος, ώστε να μην φοβόμαστε το μέλλον, αλλά να έχουμε περισσότερη αυτοπεποίθηση να αφοσιωθούμε στην επίτευξη του παρόντος εαυτού μας, να εκτιμήσουμε διπλά το σώμα που έχουμε τώρα στην ακμή μας, και να προσφέρουμε μεγαλύτερη κατανόηση και φροντίδα στους γονείς και τα μέλη της οικογένειάς μας καθώς βαδίζουν προς τα γηρατειά.