Het beste afscheid: Wat je moet weten over ouderdom en sterfelijkheid
De meeste lezers van dit artikel staan waarschijnlijk nog ver af van de ouderdom en kunnen zich het echte ouder worden moeilijk voorstellen. Ze ervaren zowel onbekendheid als angst voor ouderdom en sterfelijkheid. Maar de dood is onvermijdelijk. We moeten weten wat ons dan te wachten staat, welke processen we zullen doormaken en in welke psychologische staat we zullen verkeren. Wat kunnen we zelf doen, en hoe kan de gezondheidszorg zich hierop aanpassen? Alleen door het onbekende weg te nemen, verdwijnt de angst.
Dit jaar (2024) heb ik 100 boeken gelezen, waarmee ik mijn jaarlijkse leesplan van honderd boeken met succes heb voltooid. De gelezen werken beslaan diverse gebieden zoals wetenschap, geneeskunde, psychologie, kunst, sociale wetenschappen, literatuur en beleggen. Daar zaten veel uitstekende titels tussen, en na het sorteren wil ik graag een aantal aanbevelen. Er zijn werkelijk zóveel goede boeken die het lezen waard zijn. Om de aanbevelingslijst niet te lang te maken, heb ik alleen de absolute top geselecteerd. De boeken die ik hieronder aanbeveel, zijn allemaal titels die ik persoonlijk een beoordeling van minimaal vier of zelfs vijf sterren (uit vijf) zou geven.
Misschien hebben ze mijn horizon verbreed en mijn inzichten verdiept, misschien hebben ze me voorzien van een schat aan waardevolle kennis, of misschien hebben ze mijn ziel diep geraakt, me vreugde of verdriet gebracht. Deze boeken zal ik in de toekomst zeker herlezen. Dit toont de impact die ze op mij hebben gehad, en tevens de waarde van deze aanbevelingslijst.
Dit is het eerste boek:
Het beste afscheid: Wat je moet weten over ouderdom en sterfelijkheid - Atul Gawande
Oorspronkelijke titel: Being Mortal: Medicine and What Matters in the End - Atul Gawande
Dit boek, geschreven door Atul Gawande, professor aan de Harvard School of Public Health en de Harvard Medical School in de Verenigde Staten, beantwoordt op uitstekende wijze veelvoorkomende vragen over ouderdom en sterfelijkheid, onderzoekt hoe de moderne geneeskunde hiermee omgaat, en waarom de huidige medische zorg haar benadering van ouderen zou moeten veranderen. Waarom het doel van ‘genezen’ niet altijd passend is voor ouderen. Hij duikt ook diep in belangrijke onderwerpen zoals verpleeghuizen, thuiszorg en palliatieve zorg. Waarom verouderen we, en welke veranderingen brengt ouderdom met zich mee voor de verschillende delen van het lichaam (bijvoorbeeld: het netvlies van een gezond persoon van 60 vangt slechts een derde van het licht op dat dat van een jongere opvangt)? Is thuis oud worden beter, of toch een verzorgingshuis? Hoe kunnen we ouderdom psychologisch accepteren en erkennen, en de moed vinden om de dood onder ogen te zien? Wat is de zin van het leven? Wat zijn de doelen van palliatieve zorg, en welke keuzes heeft de patiënt?
Het boek is zowel wetenschappelijk onderbouwd als vol empathie en menselijkheid. Het bevat talloze waargebeurde casestudy’s, waaronder de persoonlijke ervaring van de professor met het overlijden van zijn eigen vader. Het is een aanrader voor iedereen, inclusief zorgprofessionals. Hieronder noem ik enkele punten die een diepe indruk op mij hebben gemaakt.
Jongeren zeggen vaak luchthartig: ‘Als ik oud en hulpbehoevend ben, of een terminale ziekte krijg, dan maak ik er zelf een einde aan.’ Maar denken ze er echt nog zo over wanneer dat moment daar is? Het boek beschrijft een geval waarin een patiënt ooit tegen zijn zoon zei dat hij absoluut niet wilde eindigen zoals diens moeder, vol met slangen en toeters. Toen hij echter zelf voor een belangrijke chirurgische beslissing stond, toonde hij een sterke wil om te leven. ‘Geef me niet op,’ zei hij. ‘Zolang er ook maar enige kans is, moeten jullie me laten proberen.’
Een gezonde levensstijl kan het verouderingsproces mogelijk vertragen, maar het kan ouderdom en veel ouderdomsziekten niet voorkomen. De reguliere medische zorg is niet specifiek gericht op ouderen. Artsen behandelen de symptomen, maar het herstel van gezondheid en vitaliteit om weer een volwaardig leven te leiden, is grotendeels afhankelijk van de patiënt zelf. Oudere patiënten missen echter vaak de nodige herstelkracht. Als dezelfde aandoening zich bij een oudere voordoet, kan dan dezelfde behandeling worden toegepast? De praktijk wijst uit dat een identieke aanpak oudere patiënten meer lijden bezorgt. Daarom heeft de medische wereld, gericht op ouderdomsziekten, de geriatrie ontwikkeld. Deze discipline richt zich niet alleen op de ziekte zelf, maar ook op de levenskwaliteit en de mentale gezondheid van de patiënt. Dit kan het lijden van patiënten aanzienlijk verminderen, oudere patiënten helpen beter te leven, en de kans op depressie en hulpbehoevendheid verlagen. Helaas ontbreekt het de geriatrie tot op heden aan brede erkenning en voldoende financiële middelen.
Tijdens mijn verblijf in Japan heb ik ook een diepgaand inzicht gekregen in de ervaringen die dit land, als de meest vergrijsde natie ter wereld, heeft opgedaan met het omgaan met een ouder wordende bevolking – ervaringen die veel andere landen missen. Denk aan het ontwerp van verkeersborden en verkeerslichten, langzaam bewegende roltrappen, overal toegankelijke faciliteiten zonder blinde vlekken, en de ‘zwak gekoelde’ coupés in de metro. Dit alles zorgt ervoor dat ouderen veilig en ongehinderd kunnen reizen. De ontwikkeling van het internet laat ouderen ook niet achter; traditionele methoden voor overheidszaken en betalingen, zoals veelvuldig gebruik van post en contant geld, blijven behouden. Zelfs in huurappartementen zie je veel seniorenvriendelijke ontwerpelementen, zoals handgrepen in badkamers en toiletten, en antislip vloeren in de douche en op de bodem van het bad. De tempura-garnalen (Ebi Kakiage) maaltijden die rond Nieuwjaar in supermarkten verschijnen – omdat de vorm van de garnalen lijkt op de gebogen rug van een oudere – en de speciale Nieuwjaars-soba (Toshikoshi Soba) dragen allemaal de mooie symboliek van een lang leven in zich. Al deze details, die elk aspect van het dagelijks leven raken, zijn waardevol voor andere landen om te bestuderen en over te nemen.
Ouderdom en dood zijn de onvermijdelijke eindpunten die we allemaal zullen tegenkomen. Door ze volledig te begrijpen, krijgen we meer moed, zodat we niet bang hoeven te zijn voor de toekomst, maar juist met meer zelfvertrouwen kunnen investeren in wie we nu zijn en wat we nu bereiken. Ons jeugdige, gezonde lichaam dubbel zo veel koesteren, en meer begrip en zorg kunnen bieden wanneer onze ouders en familieleden de ouderdom ingaan.